ચમત્કારિક વાસ્તવ-કથા – ત્રાંબાના ત્રણ સિક્કા (April 2014)

ચમત્કારિક વાસ્તવ-કથા – ત્રાંબાના ત્રણ સિક્કા
[હરીશ નાયક]

જ્યાં સુધી ત્રણ સિક્કા ઝોળીમાં હતા ત્યાં સુધી ચેંગની ઝોળી સિક્કાઓથી ઊભરાતી રહી..
આશ્ચર્ય એ હતું કે હવે સિક્કા ન હતા, છતાં ઝોળી ઊભરાતી હતી!
જ્યાં સુધી ત્રણ સિક્કા ઝોળીમાં હતા ત્યાં સુધી ચેંગની ઝોળી સિક્કાઓથી ઊભરાતી રહી…

આશ્ચર્ય એ હતું કે હવે સિક્કા ન હતા, છતાં ઝોળી ઊભરાતી હતી!

તક એક ચમત્કારની જેમ આવે છે, પણ જિંદગી તો શ્રમ અને સત્ય વડે જ જીવી શકાય છે, માણી શકાય છે.

ચેંગનો ધંધો સીંગચણાનો. પોતાની કાવડમાં તે સીંગચણા ભરે અને દૂરદૂરનાં ગામોમાં તે વેચવા ઊપડી જાય. તેની કાવડના બંને ટોપલા સીંગચણાથી ભારોભાર ભરેલા હોય!
પણ બિચારાની જિંદગીમાં મહેનત જ લખાયેલી. ગમે તેટલા સીંગચણા વેચે તો પણ તે ઊંચો જ આવે નહિ.
તેને સપનાં તો ઘણાં આવે. તેને એમ થાય કે એક વખત તક આવી જાય તો હું બતાવી આપું. ઘરમાં જ સીંગની વખાર કરું. સીંગ પીલીને તેમાંથી તેલ કાઢું. તેલના ડબ્બાઓ તૈયાર કરી તેલ દેશ-પરદેશ મોકલી આપું. અરે એટલી મહેનત કરું કે જોતજોતામાં તેલિયો રાજા બની જાઉં.
એક દિવસ તેને આવી તક મળી ગઈ. એક વૃદ્ધ માણસ તેને મળ્યો. ત્રણ ત્રાંબાના સિક્કા આપીને તે કહે ઃ ‘મારી થેલીમાં સીંગ નાખ. પણ શરત એટલી કે તે થેલી ભરાઈ જવી જોઈએ.’
થેલી નાની હતી. ત્રણ સિક્કાના બદલામાં તે એથી ઘણી વધારે સીંગ આપી શકે તેમ હતું. તેણે તો ડોસાજીની નાનકડી ઝોળીમાં સીંગ નાખી.
પણ આ શું…?
ઝોળી ભરાતી જ ન હતી. તે ખાલી ને ખાલી જ રહેતી હતી.
શરત પ્રમાણે તે તો વધુ ને વધુ સીંગ નાખતો જ ગયો.
તેના એક ટોપલાની સીંગ ખલાસ થઈ ગઈ.
તેની બીજી કાવડની સીંગ ખલાસ થઈ ગઈ. અરે સીંગ સાથે ચણા પણ ખલાસ થઈ ગયા.
છતાં દાદાજીની ઝોળી ન ભરાઈ તે ન ભરાઈ.
છેવટે તે કહે ઃ ‘દાદાજી! હવે તો આ કાવડ બાકી છે. તમે કહો તો એ ઝોળીમાં નાખી દઉં!’
ડોસાજી હસીને કહે ઃ ‘એની જરૃર નથી પણ મારી ઝોળી ભરાઈ નથી. એ ખાલી રહી છે. એટલે જ્યારે માગું ત્યારે ત્રાંબાના ત્રણ સિક્કા પાછા આપજે!’
એટલું કહી ડોસાજી જતા રહ્યા.
ચેંગ એ સિક્કા જોઈ રહ્યો.
પણ એ સિક્કા ખરેખર ચમત્કારિક હતા. જ્યારથી એ સિક્કાઓ ચેંગના હાથમાં પડયા ત્યારથી ચેંગની તકલીફો જ દૂર થઈ ગઈ.
તેને રહેવાને ઘર ન હતું, પણ એક ભાડભુંજાએ આવીને કહ્યું ઃ ‘ભાઈ! હું પરદેશ જાઉં છું. તું મારી દુકાન રાખી લે. સાથમાં ભઠ્ઠી પણ છે. સીંગચણા શેકીને તારી ફુરસદે પૈસા આપજે.’
તેણે દુકાન રાખી લીધી.
ત્યાં જ એક સીંગવાળો આવ્યો. તે કહે ઃ ‘આ દુકાનવાળો ક્યાં ગયો?’
ચેંગ કહે ઃ ‘એ તો ગયો!’
પેલો ખેડૂત કહે ઃ ‘અરેરે! હવે મારી મગફળીઓ કોણ લેશે? મારા ખેતરની બધી મગફળીઓ એ જ લઈ લેતો હતો.’
ચેંગ કહે ઃ ‘વાંધો ન હોય તો બધા થેલા મૂકી જાવ. કમાઈશ તેમ પૈસા આપીશ.’
‘અરે પૈસા ગમે ત્યારે આપજોને!’ ખેડૂત તો મગફળીનો સોદો પતી ગયો, એટલે જ રાજીરાજી થઈ ગયો. મગફળીના તમામ થેલા મૂકી તે ચાલતો થઈ ગયો.
ચેંગે તો ભઠ્ઠી ધીકાવી, સીંગચણા શેકીને તેણે તો દુકાન સજાવી દીધી.
જોતજોતામાં તેનો ગલ્લો ઊભરાવા લાગ્યો. એ ગલ્લામાં તેણે પેલા ત્રણ ત્રાંબાના સિક્કા મૂક્યા હતા.
તેને ખાતરી થઈ ગઈ કે આ ત્રણ સિક્કા જ ચમત્કારિક છે. પૈસો પૈસાને ખેંચે છે તેમ આ ત્રણ સિક્કા જ બીજા પૈસાઓને ખેંચે છે.
સીંગ ને ચણા ભઠ્ઠીમાં તડાતડ કરવા લાગ્યા.
પેટીમાં પૈસાઓ ખનન ખનન કરીને ઊભરાવા લાગ્યા.
એક બાજુ ધાણી ફૂટતી.
બીજી બાજુ પૈસા રણકતા.
તે જેમ કમાતો ગયો તેમ દુકાન, મગફળી, ભઠ્ઠી વગેરેના પૈસા આપતો ગયો.
ધીરે ધીરે બધું તેનું થવા લાગ્યું. તેની માલિકીનું થવા લાગ્યું.
એવામાં વળી પાછો પેલો ખેડૂત આવ્યો. તે કહે ઃ ‘તમે મારી મગફળી તો લ્યો છો જ, ભાવ પણ સારો આપો છો. પણ મારી પાસે બે બળદ વધારાના છે, તમે જો લઈ લો તો એ વડે હું બીજું ખેતર ખરીદું.’
સોદો પતી ગયો.
ચેંગે બંને બળદ ખરીદી લઈ, સામસામી બે ઘાણીઓ શરૃ કરી દીધી.
હવે એક બાજુ સીંગચણાની હાટડી હતી, તો બીજી બાજુ તેલની દુકાન હતી.
ચેંગનું તો નસીબ ફેરવાઈ ગયું. તેલ તે બે વખત ગાળીને ચોખ્ખું બનાવતો. તેના સુંદર ડબ્બાઓ તૈયાર કરતો.
તેની તથા તેના તેલની ખ્યાતિ ચોમેર ફેલાવા લાગી.
તેનું તેલ દૂર દૂરનાં ગામો, શહેરો અને પરદેશોમાં પણ જવા લાગ્યું.
તેના ગલ્લામાં હવે માત્ર ત્રાંબાના જ નહિ, રૃપાના અને સોનાના સિક્કા જમા થવા લાગ્યા. અરે મોટી મોટી નોટો ઊભરાવા લાગી.
છતાં એ બધાંને તળિયે પેલા ત્રણ ચમત્કારિક સિક્કાઓ જ હતા.
તે જાતે એ સિક્કાઓની પૂજા કરતો. તેને નમન કરતો.
તેના મનમાં તો ડર પણ પેસી ગયો હતો કે જ્યાં સુધી આ સિક્કાઓ છે ત્યાં જ સુધી આપણી આ જાહોજલાલી છે. જેવા આ સિક્કાઓ ગયા કે આપણો આ પત્તાંનો મહેલ તૂટી પડશે.
છતાં એ ત્રણ સિક્કા તેણે હરામના મેળવ્યા ન હતા. તેણે પૂરતો માલ આપીને એ સિક્કા મેળવ્યા હતા. અરે શરત મુજબ પૂરેપૂરા સત્યને વળગી રહીને પોતાનો તમામ માલ તેણે ડોસાજીને આપી દીધો હતો.
તેને એટલો સંતોષ હતો એટલું જ, બાકી એ ત્રણ સિક્કાથી ડરતો જરૃર. તેને એમ તો થયા જ કરતું કે જ્યારે આ ત્રણ સિક્કા જશે ત્યારે આપણી જાહોજલાલી ચાલી જશે. મનમાં એવો ડર હતો, ત્યારે જ એક દિવસ પેલો બુઢ્ઢો આવી પહોંચ્યો.
ચેંગ એ ડોસાજીને ઓળખી ગયો, ડરી ગયો.
છતાં તેણે એ વૃદ્ધજનનું સ્વાગત કર્યું. તે કહે ઃ ‘આવો દાદાજી! શું આપું આપને?’
ડોસાજી કહે ઃ ‘તે દિવસની શરત હજી અધૂરી છે. ત્યારે તું મારી ઝોળી ભરી શક્યો ન હતો. આજે તું મારી ઝોળી જરૃર ભરી શકશે.’
ચેંગે ડોસાજીની ઝોળી જોઈ. ઝોળી એ જ હતી, નાનકડી, પણ તે જાણતો હતો કે દુકાનનો તમામ માલ એ ઝોળીમાં નાખી દઈશ, તો પણ ઝોળી ભરાવાની નથી.
તે એ પ્રમાણે વિચારતો હતો ત્યાં જ દાદાજી કહે ઃ ‘જો માલ ન આપવો હોય તો મારા ત્રણ ત્રાંબાના સિક્કા પાછા આપી દે.’
ચેંગ એ વાત સાંભળીને વળી વધુ ડરી ગયો. કેમ કે એ ત્રણ સિક્કા તો શુકનવંતા હતા. એ સિક્કાઓ આવ્યા પછી જ, તેનું નસીબ જાગી ઊઠયું હતું. એ સિક્કાઓને લઈને જ તેની પેટી ભરી ભરી રહેતી હતી.
તેને ચૂપ થઈ ગયેલો જોઈ ડોસાજીએ ફરી પૂછ્યું ઃ ‘શું વિચારે છે ચેંગ! ઝોળીમાં શું નાખે છે? માલ કે ત્રણ સિક્કા?’
ચેંગે તરત વિચાર કરી નાખ્યો. તેણે પેલા ત્રણ સિક્કાઓ દાદાજીની ઝોળીમાં નાખી દીધા.
દાદજી ચમક્યા. આશ્ચર્યચકિત થયા. કહેવા લાગ્યા કે ઃ ‘અલ્યા, ફરી વિચારી જો.’
ચેંગ કહે ઃ ‘બરાબર છે. મેં જે કંઈ કર્યું છે તે વિચારીને જ કર્યું છે. પણ ઊભા રહો. તે દિવસની શરત બાકી છે. તે દિવસે ઝોળી ખાલી રહી ગઈ હતી ખરું? લો…’
એમ કહી તેણે વૃદ્ધની ઝોળીમાં સીંગચણા નાખવા માંડયા.
એ થેલીમાં ત્રણ સિક્કા તો પડેલા જ હતા. માંડ બે-ચાર મુઠ્ઠી સીંગચણા પડયા હશે ત્યાં જ ઝોળી ઊભરાઈ.
‘બસ બેટા બસ’ ડોસાજી બોલી ઊઠયા. હસી ઊઠયા અને ચાલી ઊઠયા.
ડોસાજી ગયા. સમય ગયો. વર્ષો ગયાં. પણ ચેંગની જાહોજલાલી ન ગઈ. તેનો વેપાર એવો તો ધમધમતો રહ્યો કે હવે તે ચેંગ શેઠ, ચેંગરાય, તથા ચેંગબહાદુરના નામે દશે દિશામાં પંકાતો હતો.
વર્ષો બાદ તેના દીકરાએ એક વખત તેને પૂછ્યું ઃ ‘બાપુજી! તમે તો ખભે કાવડ લઈ સીંગચણા વેચતા હતા, તેમાંથી આટલો બધો વેપાર કેવી રીતે જામ્યો? આ વાડી, વજીફા, મહેલ, મહેલાતો અને કીર્તિના કિલ્લા ક્યાંથી ઊભા થઈ ગયા?’
ચેંગે પુત્રને બધી કથા કહી અને જણાવ્યું ઃ ‘એ તમામની પાછળ ત્રણ ત્રાંબાના સિક્કાનો પ્રતાપ છે.’
‘તો પછી તમે એ ત્રણ સિક્કાઓ પાછા શું કામ આપી દીધા?’
પુત્રના એ પ્રશ્નના જવાબમાં ચેંગ કહે ઃ ‘કુદરત માનવીને જિંદગીમાં તક એક જ વાર આપે છે અને દરેક માનવીને એક વખત તો તક મળે જ છે. એ ત્રણ સિક્કા મને મળેલી તક જેવા હતા.’
‘પણ તક માટે ત્રણ સિક્કા જ શું કામ મળે છે?’ પુત્રે પાછો પ્રશ્ન કર્યો.
‘તક કદી એકલી આવતી નથી બેટા! એની સાથે સત્ય અને શ્રમ પણ આવે છે. તકને આપણે કામ અને સત્યથી આપણી બનાવવાની હોય છે. જો ધંધામાં શ્રમ અને સત્ય નહિ રેડીએ, મહેનત અને વફાદારી નહિ કેળવીએ, તો હાથમાં આવેલી તક પણ જતી રહે છે. તક કદી જૂઠાઓ તથા હરામખોરો સાથે રહેતી નથી. આળસુ, એદી, પરાધીન અને સુસ્ત માનવીના હાથમાંથી તે ગમે ત્યારે છટકી જ જાય છે. ત્રાંબાના એ ત્રણ સિક્કાઓની જોડી જ હોય છે. તક, સેવા અને શ્રમથી જ એ ત્રિપુટી ટકી રહે છે અને માનવીને સમૃદ્ધ બનાવે છે!’
‘પિતાજી!’ પુત્રે પ્રશ્ન કર્યો ઃ ‘પણ તમે એ ત્રણે સિક્કા પાછા શું કામ આપી દીધા?’
‘જો હું એ સિક્કાઓ રાખી મૂકું તો અંધશ્રદ્ધાળુ અને અંધવિશ્વાસુ બની જાઉં તેમ હતું, મને એમ જ થયા કરત કે મારી સફળતાનું રહસ્ય આ સિક્કાઓ છે, મહેનત અને કુનેહ નહિ. બેટા! હું એ જોવા માગતો હતો કે મને તક મળી એ બરાબર છે, પણ હવે હું મારા શ્રમ અને સત્યથી મારી સમૃદ્ધિને ટકાવી શકું તેમ છું કે નહિ, ઉપરાંત…’
શાણા, ચકોર અને ચતુર પિતાએ પુત્ર સામે આંખ મીંચકારીને કહ્યું ઃ ‘ઉપરાંત હું દેવામાંથી મુક્ત થવા માગતો હતો. આપણે વેપારી છીએ. દેવામાં ડૂબીને વેપાર ન જ જમાવી શકીએ. ત્રણ સિક્કાના બદલામાં ગમે તેટલી વાર આખી દુકાનો આપત, તો પણ ઝોળી ભરાત નહિ. એ તો ખાલી ને ખાલી જ રહેત. પણ જેવા ત્રણ સિક્કા નાખ્યા કે તે ભરાઈ ગઈ. બેટા ! દેવું ચૂકતે થઈ જતાં જ વેપારમાં રાહત રહે છે અને આત્મવિશ્વાસ જાગી ઊઠે છે. તક જે આપે છે તે આપણે શ્રમ અને શ્રદ્ધાથી ટકવી રાખવાની હોય છે. તક તો આવે અને જાય. પણ સેવા, સ્નેહ અને શ્રમને કદી જવા દેવાય નહિ. તકના સિક્કા ત્રાંબાના હોય છે જ્યારે એ જ સિક્કા સેવા, સ્નેહ તથા શ્રમના સોનાના સિક્કાની ભેટ આપી જાય છે. વેપારમાં કે સંસારમાં ત્રાંબાના સિક્કા ધંધો શરૃ કરવા માટે જરૃરી છે. પણ વેપાર જમાવવા માટે તો સોનાના સિક્કા જ ફરતા રાખવા જોઈએ.’
પુત્રે જોયું તો પિતાજીની વાત સાચી હતી. તેમને પોતાના વેપારમાં અપરંપાર આત્મશ્રદ્ધા હતી. અને સત્ય, સેવા શ્રમને તેઓ એટલી હદે વળગી રહ્યા હતા કે આજે શેઠ બન્યા હોવા છતાં તેઓ શ્રમ કરતાં જરાય અચકાતા ન હતા!

← બદલાતા બદલાવની સાથે (May 2014) અડધો માણસ હેનર – ડીન (March 2014) →

Leave A Reply